Làm mục tử trong chế độ độc tài
khó biết bao!
Trong mọi thời đại, Giáo Hội luôn phải đối diện với một thực tại đau đớn:
quyền lực thế tục có thể gây áp lực trên quyền bính tôn giáo,
và đôi khi sự áp lực ấy nhằm vào chính những mục tử
đang cố gắng sống trung thành với Tin Mừng.
Trong bối cảnh các chế độ độc tài, nơi quyền lực sẵn sàng sử dụng mọi phương tiện,
kể cả tội ác, để đạt được điều họ muốn, vấn đề trở nên sắc bén hơn:
một giám mục khi bị nhà cầm quyền áp lực phải xử sự thế nào cho đúng với lương tâm?
Và một linh mục khi bị bề trên buộc phải im lặng thì phải làm gì để trung thành với Chúa?
Là một người giáo dân nhỏ bé trong lòng Giáo Hội, tôi viết những dòng này với tất cả lòng kính trọng dành cho các mục tử, những người đã hiến dâng đời mình để chăm sóc đoàn chiên và gìn giữ đức tin giữa bao thử thách của thời đại, nhất là trong nhiều hoàn cảnh rất khó xử tại Việt Nam hiện nay. Tôi không có ý dạy dỗ hay phê phán bất cứ ai; tôi chỉ xin được chia sẻ một vài thao thức chân thành của người con trong gia đình Giáo Hội, phát xuất từ tình yêu đối với Đức Kitô và từ trách nhiệm mà giáo huấn Công giáo mời gọi nơi mọi thành phần Dân Chúa. Vì theo giáo huấn Công giáo, mọi thành phần Dân Chúa, kể cả giáo dân, đều có bổn phận chia sẻ những điều mình nhận thấy có liên hệ đến công ích của Giáo Hội (GL 212§3). Trong tâm tình khiêm tốn ấy, tôi xin được trình bày một số suy tư nhỏ bé, mong góp phần soi sáng thêm cho những ai đang phải đối diện với áp lực và những tình huống khó xử trong sứ vụ mục tử, để tất cả chúng ta cùng nhau tìm kiếm và thực thi thánh ý Chúa trong sự trung thành với Tin Mừng.
Phải nói rằng, trong mọi thời đại, Giáo Hội luôn phải đối diện với một thực tại đau đớn: quyền lực thế tục có thể gây áp lực trên quyền bính tôn giáo, và đôi khi sự áp lực ấy nhằm vào chính những mục tử đang cố gắng sống trung thành với Tin Mừng. Điều này không phải là điều mới mẻ: Kinh Thánh, lịch sử Giáo Hội và giáo huấn Công giáo đều đã nói đến tình trạng này. Nhưng nói riêng, trong bối cảnh các chế độ độc tài, nơi quyền lực sẵn sàng sử dụng mọi phương tiện, kể cả tội ác, để đạt mục đích hoặc đạt được điều họ muốn, vấn đề trở nên sắc bén hơn: một giám mục khi bị nhà cầm quyền áp lực phải xử sự thế nào cho đúng với lương tâm? Và một linh mục khi bị bề trên buộc phải im lặng thì phải làm gì để trung thành với Chúa?
1. Nền tảng Kinh Thánh: Vâng phục Thiên Chúa hơn vâng phục loài người
Khi các tông đồ bị Hội Đồng Do Thái cấm không được rao giảng, Phêrô đã trả lời một câu bất hủ: «Phải vâng lời Thiên Chúa hơn vâng lời người phàm» (Cv 5:29). Câu này không nhằm phá vỡ trật tự Giáo Hội, nhưng nhằm xác định giới hạn của mọi quyền bính nhân loại. Quyền bính tôn giáo chỉ chính đáng khi nó phục vụ thánh ý Thiên Chúa. Khi quyền bính trong Giáo Hội bị ép buộc phải làm một điều trái Tin Mừng, thì người có trách nhiệm phải nhớ rằng vâng phục không bao giờ là tuyệt đối; nó luôn quy hướng về Thiên Chúa.
Chúa Giêsu cũng cảnh báo: «Kẻ chăn thuê… thấy sói đến thì bỏ chiên mà chạy» (Ga 10:12). Một giám mục bị áp lực chính trị phải tự hỏi: mình đang bảo vệ đoàn chiên hay đang bỏ mặc họ vì sợ hãi? Một linh mục bị buộc phải im tiếng phải tự hỏi: mình đang trung thành với Đấng đã sai mình hay đang chiều theo nỗi sợ của mình?
2. Giáo luật và giới hạn của lời hứa vâng phục
Khi thụ phong, linh mục tuyên hứa vâng phục giám mục. Nhưng Giáo luật không bao giờ hiểu lời hứa ấy theo nghĩa tuyệt đối.
Giáo luật 212§3: Giáo dân và giáo sĩ «có quyền và đôi khi có bổn phận phải bày tỏ ý kiến của mình cho các mục tử» khi thấy có điều gì gây hại cho Giáo Hội.
Giáo luật 384: Giám mục phải bảo vệ quyền lợi của linh mục, không được để linh mục bị áp bức bất công.
Giáo luật 287§1-2: Linh mục phải tránh gia nhập đảng phái chính trị, nhưng không những được phép mà còn có bổn phận lên tiếng cho công lý, hòa bình, nhân quyền.
Như vậy, lời hứa vâng phục không bao giờ có nghĩa là phải vâng lời để im lặng trước bất công. Và giám mục không có quyền buộc linh mục phải im lặng khi linh mục đang bảo vệ sự thật và bênh vực người nghèo.
3. Giáo huấn Công giáo: Công lý là một phần của Tin Mừng
Evangelii Gaudium 183-187 (ĐGH Phanxicô): Giáo Hội phải đứng về phía người nghèo, và «bất cứ ai muốn tiếng kêu của người nghèo phải im lặng đều phản bội Tin Mừng».
Compendium of Social Doctrine 81–83: Công lý xã hội không phải là tùy chọn; nó là bổn phận luân lý của mọi mục tử.
Gaudium et Spes 27: Bất cứ hành vi nào gây hại đến phẩm giá con người đều là «điều ghê tởm trước mặt Thiên Chúa».
Nếu một linh mục lên tiếng chống lại bất công, bảo vệ người nghèo, bảo vệ nạn nhân của bạo lực hay tham nhũng, thì ông đang thi hành đúng sứ vụ linh mục. Nếu một giám mục bị chế độ áp lực phải bịt miệng linh mục ấy, thì ông phải nhớ rằng im lặng trước bất công là đồng lõa với bất công.
4. Lương tâm Kitô giáo: Tiếng nói cuối cùng
Giáo Hội dạy rằng lương tâm ngay thẳng là tiếng nói cuối cùng trong mọi quyết định luân lý.
Giáo lý GHCG 1778: «Con người phải luôn luôn vâng theo phán đoán chắc chắn của lương tâm.»
Veritatis Splendor 60 (ĐGH Gioan Phaolô II): Không ai, kể cả quyền bính Giáo Hội, được phép buộc người khác làm điều trái lương tâm.
Điều này có nghĩa: Một giám mục khi bị chế độ ép buộc phải trừng phạt linh mục vô tội thì không được phép làm theo. Một linh mục bị buộc phải im tiếng trước bất công thì không được phép im lặng nếu lương tâm cho thấy im lặng là phản bội Tin Mừng.
5. Epikeia và trường hợp bất công từ phía quyền bính
Epikeia là nguyên tắc luân lý cho phép ta không phải tuân theo một mệnh lệnh khi mệnh lệnh ấy đi ngược lại mục đích của luật.
Nếu một giám mục bị chế độ ép buộc phải ra một lệnh bất công, ông có quyền và bổn phận không tuân theo áp lực ấy. Nếu một linh mục bị buộc phải im lặng để phục vụ lợi ích của chế độ, ông có quyền và bổn phận không tuân theo mệnh lệnh ấy, vì nó đi ngược lại mục đích của chức linh mục là rao giảng sự thật.
6. Gợi ý mục vụ cho vị giám mục bị áp lực
- Cầu nguyện và phân định: xin ơn can đảm và khôn ngoan. Một giám mục chỉ có thể đứng vững trước áp lực khi đặt mình trong tương quan với Thiên Chúa. Cầu nguyện giúp tâm hồn thoát khỏi nỗi sợ, còn phân định giúp nhận ra điều Chúa muốn trong hoàn cảnh cụ thể. Can đảm và khôn ngoan không phải là phẩm chất tự nhiên, mà là ân sủng được ban cho người mục tử trung tín.
- Từ chối mọi mệnh lệnh bất công: không ai có quyền buộc giám mục làm điều trái Tin Mừng. Quyền bính thế tục có thể đe dọa, nhưng không thể tước đi tự do luân lý của giám mục. Nếu một mệnh lệnh dẫn đến việc gây hại cho người vô tội, bóp nghẹt sự thật, hay phản bội Tin Mừng, giám mục có bổn phận phải từ chối, vì quyền bính của ông quy hướng về Thiên Chúa chứ không về chế độ.
- Bảo vệ linh mục của mình: đó là bổn phận giáo luật và mục vụ. Giám mục không chỉ là người quản lý giáo phận, mà là cha và người bảo vệ đoàn linh mục. Khi một linh mục bị áp bức vì đã làm điều đúng, giám mục phải đứng ra che chở, nâng đỡ và bảo vệ danh dự của linh mục ấy. Giáo luật buộc giám mục phải chăm lo cho quyền lợi và sự tự do mục vụ của linh mục.
- Đối thoại với nhà cầm quyền nhưng không thỏa hiệp với sự thật. Đối thoại là cần thiết để giảm căng thẳng và tránh xung đột vô ích, nhưng đối thoại không bao giờ được trở thành sự nhượng bộ đối với bất công. Giám mục có thể mềm mỏng trong cách nói, nhưng phải cứng rắn trong nguyên tắc: sự thật không thể đem ra thương lượng.
- Chấp nhận hy sinh: nhiều giám mục thánh thiện đã bị cô lập, bị đe dọa, nhưng họ đã giữ vững sự thật. Lịch sử Giáo Hội cho thấy những giám mục trung thành với Tin Mừng thường phải trả giá bằng sự cô đơn, mất chức, hoặc bị vu khống. Nhưng chính sự hy sinh ấy làm chứng cho phẩm giá của chức giám mục và cho sức mạnh của Tin Mừng. Hy sinh không phải là thất bại, mà là dấu chỉ của lòng trung tín.
7. Gợi ý mục vụ cho linh mục bị buộc phải im lặng
- Giữ lòng kính trọng giám mục, nhưng không chấp nhận mệnh lệnh trái lương tâm. Linh mục phải tôn trọng giám mục như người cha thiêng liêng, nhưng sự tôn trọng ấy không thể biến thành sự tuân phục mù quáng. Nếu mệnh lệnh đi ngược lại lương tâm ngay thẳng và Tin Mừng, linh mục phải nhẹ nhàng nhưng kiên quyết từ chối, vì lương tâm là tiếng nói cuối cùng.
- Tiếp tục bảo vệ người nghèo bằng những cách khôn ngoan hơn. Nếu bị cấm lên tiếng công khai, linh mục vẫn có thể âm thầm nâng đỡ người nghèo, đồng hành với nạn nhân, và tìm những phương thế mục vụ kín đáo nhưng hiệu quả. Sự khôn ngoan giúp linh mục tránh đối đầu trực diện mà vẫn giữ được sứ vụ bảo vệ công lý.
- Không chống đối cá nhân, nhưng kiên trì làm chứng cho sự thật. Linh mục không được biến cuộc đấu tranh thành xung đột cá nhân với giám mục hay với nhà cầm quyền. Điều cần bảo vệ không phải là cái tôi của mình, mà là sự thật. Kiên trì làm chứng cho sự thật bằng đời sống, lời giảng, và thái độ mục vụ sẽ có sức mạnh hơn mọi lời phản kháng.
- Chấp nhận hy sinh: các thánh tử đạo và các mục tử như Romero, Popiełuszko đều đã đi con đường này. Những mục tử trung tín thường phải chịu mất mát: bị thuyên chuyển, bị cô lập, bị vu cáo, thậm chí bị bách hại. Nhưng họ bước đi trong truyền thống của các thánh tử đạo và các mục tử đã hiến mạng sống vì Tin Mừng. Hy sinh là phần tất yếu của sứ vụ trong thời điểm đen tối.
- Tin rằng lịch sử Giáo Hội sẽ đứng về phía sự thật. Nhiều linh mục bị kết án trong thời của họ, nhưng được tôn vinh trong lịch sử. Giáo Hội luôn có khả năng tự thanh luyện và nhìn lại những sai lầm của mình. Người linh mục trung tín phải tin rằng sự thật cuối cùng sẽ được sáng tỏ, và những ai sống theo Tin Mừng sẽ được minh oan.
o0o
Trong bối cảnh của một chế độ độc tài, áp lực chính trị trên Giáo Hội là điều gần như không thể tránh khỏi. Những áp lực ấy đôi khi đẩy các mục tử vào những tình huống vô cùng khó xử, khiến cho bất cứ chọn lựa nào cũng có thể gây tổn thương cho ai đó.
Tuy nhiên, tôi tin rằng các giám mục, với tư cách là những người cha của đoàn linh mục, luôn mang trong lòng trách nhiệm bảo vệ những người cộng tác với mình trong sứ vụ. Khi một linh mục lên tiếng cho sự thật và cho người nghèo, vị linh mục ấy đang thi hành đúng bản chất của chức linh mục. Và khi một giám mục nâng đỡ, bảo vệ và đồng hành với linh mục ấy, vị giám mục đang sống trọn vẹn căn tính mục tử mà Giáo Hội trao phó. Ngược lại, khi vì áp lực mà người mục tử buộc phải im lặng hoặc phải làm điều trái với lương tâm, thì chính lúc ấy, lời nhắc nhở của Thánh Phêrô lại vang lên mạnh mẽ: «Phải vâng phục Thiên Chúa hơn vâng phục loài người».
Tôi cũng tin rằng các linh mục, dù bị buộc phải im tiếng, vẫn có thể tìm những cách khôn ngoan để tiếp tục bảo vệ người nghèo và làm chứng cho sự thật. Sự khôn ngoan không phải là thỏa hiệp, mà là biết chọn cách hành động sao cho vừa trung tín với Tin Mừng, vừa tránh gây tổn hại không cần thiết cho Giáo Hội. Lịch sử Giáo Hội đã chứng kiến biết bao mục tử thánh thiện, từ các thánh tử đạo cho đến những nhân chứng âm thầm, đã chấp nhận hy sinh để bảo vệ sự thật. Chính sự hy sinh ấy làm cho Giáo Hội trở nên trong sáng và mạnh mẽ hơn.
Tôi không dám khuyên bảo ai, càng không dám phê phán bất cứ vị mục tử nào. Tôi chỉ xin được nhắc lại một lẽ phải rất đơn sơ mà mọi Kitô hữu đều cảm nhận được: khi sự thật bị bóp nghẹt, khi người vô tội bị áp bức, khi tiếng kêu của người nghèo bị bịt lại, thì Giáo Hội không thể im lặng. Sự im lặng ấy, dù do áp lực hay sợ hãi, cuối cùng cũng làm tổn thương chính sứ vụ mà Chúa đã trao cho các mục tử.
Vì thế, với tất cả lòng kính trọng, tôi xin được kết thúc bằng một xác tín mà mọi thành phần Dân Chúa đều chia sẻ: vâng phục Thiên Chúa luôn đứng trên mọi thứ vâng phục khác. Khi giám mục và linh mục cùng nhau trung thành với nguyên tắc ấy, Giáo Hội sẽ trở nên dấu chỉ sáng ngời của Nước Trời, ngay cả trong những hoàn cảnh đen tối nhất. Lịch sử Giáo Hội luôn đứng về phía sự thật, và tôi tin rằng hôm nay cũng vậy: sự thật sẽ soi sáng những ai dám sống theo lương tâm ngay thẳng và theo thánh ý Thiên Chúa.
Nguyễn Chính Kết
- Từ khóa :
- mục tử trong chế độ độc tài
Gửi ý kiến của bạn
